Taal die beweegt

Verslag van een inspirerende dag in de Dominicuskerk, door Carla van der Heijden

Het is zaterdag 18 april, de grote dag van TAAL DIE BEWEEGT. De zon schijnt door de ramen en zet de met gouden vlaggetjes en bloemen versierde Dominicuskerk in een schitterend licht. Als om half 10 de deur open gaat stromen de mensen naar binnen. Dominicusgangers, maar ook veel anderen. Mensen die vroeger wel eens kwamen of nooit eerder in dit prachtige gebouw zijn geweest. Mensen uit Amsterdam en omgeving en mensen die een verre reis hebben gemaakt, uit Limburg, Groningen, zelfs uit Vlaanderen. Iedereen is blij en opgewekt.
Om 10 uur opent Juut Meijer de dag, terwijl er nog altijd mensen binnenkomen en haastig een kop koffie nemen. Ze heet iedereen welkom, sprekers, schrijvers van het boek, Dominicusgangers en andere belangstellenden. Iedereen die gekomen is om mee te denken over taal en liturgie in deze tijd. Ze haalt Guido Gezelle aan: ‘De blomme spreekt een tale’. En Professor Schillebeeckx heeft ooit gezegd dat religieuze taal nooit het laatste woord heeft, geen isgelijktekens kent, maar wel degelijk reageert op wat zich werkelijk openbaart en aan ons voordoet.
Voor ons zoeken naar wie we zijn en hoe te leven, naar plaats en ruimte voor levensoriëntatie, vreugde of verdriet, hebben we taal nodig, ook geloofstaal. Maar is zulke taal nog te vinden, nu we zo veranderd zijn?, vraagt Juut zich af.
‘Taal die beweegt’ is de titel voor deze dag. In de viervoudige betekenis van het woord dat zichzelf durft vernieuwen, dat zich opent voor wat zich aandient, het hart beweegt en ons in beweging brengt naar elkaar en onze wereld.
Deze dag is er, om de vragen die velen hebben over hoe we van die oude thema’s van uittocht en bevrijding iets kunnen behouden. En van die Ene met vele namen, die uiteindelijk niet door onze taal tot bestaan komt, maar omgekeerd: die er allang is en in wiens woord, stilte en beweging wíj bestaan.

Dagvoorzitter Arjan Broers gaat verder. Hij vertelt ver weg te wonen en daardoor niet zo vaak in de Dominicus te kunnen zijn. Op zondag tegen 11 uur is denkt hij wel eens: ‘Ze gaan daar nu beginnen’. Hij vraagt om een moment van stilte en zegt: ‘Als je vandaag de draad kwijtraakt, zal deze stilte bij je zijn.’

Ad de Keyzer

Ad de Keyzer krijgt als eerste van de vier sprekers het woord. Hij stelt dat liturgie de ontmoeting is tussen de samengekomen gemeente en het levensgeheim, dat wat wij naar menselijke gewoonte God noemen. Hij houdt een pleidooi voor een wijze van taalgebruik die gevoel heeft voor het contemplatieve, voor dat wat onzegbaar en ondenkbaar is, maar wel te ervaren. In de liturgie gebeurt het ‘huis dat een levend lichaam wordt’, en wordt de plaats waar de eeuwige en wij elkaar ontmoeten als een tweestemmig lied.

De contemplatieve taal van de liturgie is gekoesterd in meer dan 2500 jaar en hij haalt het verhaal van de profeet Elia aan. Elia stond recht voor God, in het licht van Gods gelaat, maar toch heeft hij God nooit gezien. Hij beseft wel door God gezien te zijn. Gezien en gehoord heeft God de ellende van het volk in Egypte, lezen we in Exodus.
De liturgische taal is doortrokken van mystiek en zo wordt Gods gunnende liefde uitgedrukt. Vooral de psalmen zijn hierin een ijkpunt. Vooraf aan elke psalm staat de mens van vlees en bloed die geraakt wordt in de ziel, door de hardheid van het leven. Maar die ook de vreugde kent van het besef geschapen te zijn, zomaar om niet. Het is deze mens die naast jou en mij staat en die soms even de warmte van de Geest voelt waardoor het leven dragelijk wordt. Deze mens, die er van buiten patent uitziet, maar van binnen donkerte voelt, verlangt er naar om gezien en gehoord te worden.
Ad de Keyzer houdt een pleidooi om de liturgische taal levend houden, ook al is zij weerbarstig. De moeilijk te begrijpen wendingen in liturgische taal moeten we niet te snel weggooien, maar juist een kans geven, want die zouden een geheim in zich kunnen dragen. Vertalingen kunnen we aanpassen, maar wel met respect en schroomvol, zo stelt hij.
Als God de bevrijding is van ons gelaat kan het gebeuren dat wij het gelaat van de ander zien en dat in die ander God ons nabij komt. Het gaat om de bevrijding van het gelaat van de Eeuwige en zo opent zich in de taal een mystieke ruimte waarin wij zien en gezien worden, horen en gehoord worden. We komen bijeen om te breken en te delen, zijn wat niet kan, doen wat ondenkbaar is. En zo licht iets op uit het verborgene zodat wijzelf mogen staan in gezegende licht van de Eeuwige.

Ad de Keyzer doorvlecht zijn verhaal met woorden uit liederen. Voor wie ze kent resoneren die liederen mee. En zo wordt het eerste verhaal van de conferentie ‘taal die beweegt’ zelf een tweestemmig lied.

Marjolijn van Heemstra

Marjolijn van Heemstra vertelt over haar eigen zoektocht en worsteling naar taal en woorden vanuit haar ervaring met poëzie en theater. In de Dominicus is ze nooit geweest. Vroeger ging ze naar de zondagschool, maar daar werden de Bijbelverhalen tot haar teleurstelling van alle geheimen ontdaan en verteld als afkomstig uit een simpel sprookjesboek. Haar grootvader huilde altijd als hij het woord ‘Jezus’ zei. Dat maakte diepe indruk op haar. Ze voelde dat in dat woord een gigantische wereld besloten ligt. Taal geeft de ruimte om die wereld te bewaren. Daar, bij haar grootvader, begon haar liefde voor theater en ze ontdekte het verschil tussen gewoon en ge-engageert spreken. Ze verwijst ook naar de mystieke ruimte, waar Ad de Keyzer het over had.
Ze stelt dat Taal het spreken zelf moet bewegen. Daar is de acteur, de theatermaker, naar op zoek. Een acteur wil de tekst hier en nu tot leven brengen en vraagt zich af wat de woorden nodig hebben om weer gehoord te worden.
Marjolijn wilde een gedicht schrijven over God. Ze vertelt over haar worsteling om de juiste woorden te vinden. Ze zocht een woord dat iets weg had van slang en van spanning en nieuw licht. Vele woorden liet ze door zich heen gaan en wees ze af. Mystieke kracht, spoor, pad, wandelen, lopen… sluipen…. Dat was het: sluipen! God moest een sluiproute zijn.
Poëzie heeft taal nodig die je ruimte laat voor het mysterie. Het gaat niet alleen om de inhoud, maar ook om de vorm. De vorm zingt grote woorden los van het alledaagse. Ze wil op zoek naar de vergeten zolders en kelders van de taal. De woorden ’Taal is het huis van de ziel’ (ontleend aan het gedachtengoed van Wittgenstein) gaan met haar mee.
Marjolijn van Heemstra zegt dat de vragen uit het theater ook een rol spelen in de kerkdienst en ze pleit ervoor om daarmee te experimenteren. De spreker moet ruimte in zichzelf kunnen vinden. Wanneer begint het eigenlijk? Nog voordat het eerste woord geklonken heeft. Alles is dan belangrijk. Het gaat om het moment, om het sprekende lichaam, het luisterende oog, om licht en ruimte.
Tot slot leest zij haar gedicht over God voor.

Het is tijd voor een koffiepauze, en daarna zingt het Dominicuskoor het eerste lied van de dag. ‘Als een feest’. Een speciaal lied voor de jarige Dominicus, op tekst van Juut Meijer en muziek van Thom Jansen, die natuurlijk zelf achter de piano zit. Leenke de Lege dirigeert en Jeannette Cramer is solist.

Ger Groot

Ger Groot begint met het in herinnering roepen van Bernard Huijbers, in vriendschap en ontroering.
Vertalen van oude liturgische teksten was moeilijker dan gedacht. Dat werd duidelijk bij het Dies Irae, uit de uitvaart liturgie. In het Nederlands bleken daar woorden te staan die de nabestaanden onmogelijk konden troosten. Het Dies Irae verdween dus, maar hiermee was wel het probleem blootgelegd. Want welke taal kon je dan wel gebruiken? Het moet een taal zijn die we verstaan en ook dat wat mensen niet zeggen kan uitdrukken.
Liturgie vraagt om geborgenheid en afstand, niet om de beslommeringen van elke dag. ‘De tweede taal’ waarin het meeste niet gezegd wordt, maar er wel is.
Ger Groot zegt zelf een verstokte atheïst te zijn en wil het niet over geloof hebben, maar over de taal in de liturgie. Deze taal opent zich, juist door de vreemdheid, door dat wat mensen niet zeggen. Woorden werken vanuit zichzelf, net als gebaren en rituelen. Het denkaspect wordt overschat als het om godsdienst gaat. Het gaat erom wat er gebeurt, wat het met mensen doet, nog voor de woorden inhoud hebben gekregen. We kunnen ons dus afvragen of het wel nodig is om de inhoud altijd geheel te begrijpen als het om liturgische teksten gaat. De Bijbelverhalen erachter resoneren mee, voor wie ze kent, maar ook zonder dat werken de teksten. We hoeven niet alles te begrijpen, het raadselachtige, het overweldigende mag blijven bestaan. Liturgie baadt in vreemd vocabulaire, dat alleen maar daar op zijn plaats is. Het klinkt er en in dat klinken doorgronden we het niet.
Belangrijk is de rituele herhaling. Daarin doorbreekt de tweede taal de eerste. Pas dan toont zich het mysterie. Dat is ook zo bij het gebaar: er gebeurt pas iets als je het losmaakt uit zijn efficiëntie. Het ritueel werkt omdat het wordt voltrokken, het schept een eigen thuis. Het ritme van keer op keer herkennen schept een sfeer van vertrouwdheid waarin mensen zich welkom mogen voelen. Het ritueel werkt zelf, het spreekt geen waarheid uit. Het gaat door het lichaam van de deelnemers, meer nog dan door de geest, die er achter aan hobbelt. Dan is het woord ademtocht geworden. Het gaat niet om wat er wordt gezegd, maar dat er iets wordt gezegd. De stilte wordt doorbroken met geleende woorden als eigen woorden ontbreken. En dat is met name bij de confrontatie met de dood. Dan werken geleende woorden als ‘Niemand leeft voor zichzelf…’
De troost van het woord en het gebaar zijn werkelijk en verrichtten zo wonderen. Daarna pas kan er sprake zijn van een ethisch appel of maatschappij kritiek, maar die vormen niet het wonder van het ritueel.
Liturgische taal moet zich van vreemdheid bewust zijn en deze koesteren.
In de liturgie transformeert een onverschillig universum zich tot een kosmos waarin je kunt wonen.
Hij besluit met een persoonlijke ervaring: bij een uitvaart zong het koor ‘In paradisum’ in het Latijn en dat was het meest aangrijpende moment van de hele dienst.

Arjan Broers zegt dat er zoveel poëzie zit in dit filosofisch verhaal, en geeft de mensen even de gelegenheid om op adem te komen en wat met elkaar te praten.

Janneke Stegeman

Janneke Stegeman wordt aangekondigd en zij zal het hebben over de rafelranden van de liturgie. Zij begint met het uittrekken van haar schoenen. Ze wil contact hebben met de grond, zo zegt ze. Dat geeft aanleiding tot foto’s die direct op Twitter en later op Facebook verschijnen, samen met foto’s van de vrolijke schoenen van Arjan Broers, die zijn schoenen aanhoudt.

Na een jeugdherinnering over verdwalen, zegt ze een pleidooi te gaan houden voor dwaaltaal en schurende woorden in de liturgie. Ze zegt dol te zijn op mooie woorden, liederen en gebeden, maar soms heeft ze het gevoel dat ze in een kerk, ook in de Dominicus, wordt ingesponnen in precies kloppende poëzie, in een dons-laagje van taal.
Ze is ook de dwaallustige grensganger, ongeduldig en driftig. Volgens haar is liturgie het gestileerde alledaagse, zodat we de rare diepzinnigheid van dat alledaagse op het spoor komen, en de verbinding met het transcendente kunnen leggen. Ze vraagt zich af of de liturgie niet ongevaarlijk is gemaakt. Kunnen we het nukkige, gevaarlijke, schunnige, schurende van het alledaagse ook ter spraken brengen? Dat de theologie het domein is van intellectuelen is erg genoeg, maar liturgie is spelen. Het is ook de ruimte van het ontregelende, verrassende, opstandige, opruiende.
Taal is beweeglijk: het beweegt steeds voor ons uit, ons voorbij. Liturgie is taal die als het ware op de groei gekocht is. Het verleidt ons naar onbekende plekken. We spreken woorden die ons veel groot zijn, maar wie weet leven we en bewegen we ons er een beetje in. ‘Verstaat gij wat gij leest?’ Nee, dat niet, maar het beroert wel wat, dus ik lees door. Taal waarmee ik een veel te grote broek aan trok, maar waar ik evengoed kippenvel van krijg, zegt ze.
Janneke zegt dat taal voor haar nauw verweven is met conflict, verdwalen, en religie. Ze is dol op taal en dat leidde uiteindelijk tot een studie Theologie, die haar naar Jeruzalem bracht. Daar was meer taal dan ooit, en meer liturgische vormen, en meer conflict. Er vooral: alles was zo verdraaide echt. Er stond zoveel op het spel. Ook in liturgisch opzicht was er veel te beleven en het was daar veel natuurlijker om jezelf te zien als religieus mens. Alsof die taal-op-de-groei op dit moment zat te wachten. Liturgie ging opeens over het dagelijks leven. We weten niet half hoe mystiek het zogenaamde alledaagse is. Het is niet doorzichtig of handzaam, maar vol raadsels, dingen die ons beroeren, blij en woedend maken. Ze had in Jeruzalem veel behoefte aan liturgische taal, omdat die balsem voor de gepijnigde ziel is, maar ook omdat de liturgie ruimte biedt voor het schrijnende, voor woede. Liturgie dus niet als vroomheid, maar die het zogenaamde alledaagse bij de lurven grijpt en laat zien hoe buitengewoon het is.
De viering van brood en wijn werd gevierd met Palestijnse christenen en zo een daad van verzet. Dat ritueel van wegvallende grenzen maakte extra duidelijk dat die grenzen buiten niet in de haak waren. In ons delen verzetten wij ons, en dat schuurde en deed pijn, en het gaf moed.
Ze verlangt naar meer daarvan in de liturgie. Liturgie is toevluchtsoord en ruimte van genade, maar het is ook de plek van woede, verontwaardiging. Het is een daad van verzet. De rafelrandjes moeten zichtbaar zijn. Niet alles hoeft af, er mag ook gedwaald en kwijtgelopen. Het liturgische vocabulaire is prachtig en troostrijk, zeker in de Dominicus, en dat is een zegen, maar ze zou nog een woord aan willen toevoegen, dat de verontwaardiging samenbalt: verdomme! Ze besluit haar verhaal met ‘amen.’

De ochtend is ten einde en Arjan Broers vraagt weer om enkele ogenblikken stilte, en te voelen hoe de grond je draagt. Hij refereert aan de monastieke stilte, waar men eet in stilte terwijl er voorgelezen wordt. Dat gaan we niet doen. De lunch zal een moment van ontmoeting zijn terwijl we genieten van met zorg klaargemaakte broodjes.
De middag begint met een lied door Dominicuskoor en aanwezigen: ‘Woord dat ruimte schept, toekomst wijd licht land, waar gerechtigheid als rivieren stroomt, waar de wijnstok bloeit, tegen klippen op, toon mij niet vergeefs wat mijn ziel verlangt, geef dat ik volhard in uw vergezicht.’ Weer en opnieuw klinkt het. Het golft door de ruimte en laat deze trillen. ‘Even is het waar… en dan is het weg…’ Het gaat om het moment, weten we nu.
Vervolgens zet Jos van Hest de mensen aan tot het maken van gedichten. Op een speelse manier bouwt hij het op en de prachtigste gedichten ontstaan. Een bloemlezing zal verschijnen in de Dominicuskrant.

Debat

Tenslotte het debat met jonge voorgangers: Jantine Heuvelink, predikant van de Oranjekerk in Amsterdam, Geeske Hovingh van de Ekklesia Amsterdam en de Nieuwe Liefde, Jessa van der Vaart, vrijzinnig predikant en initiatiefnemer van de studentenkerk Amsterdam, Alle Jonkman, predikant van de Protestantse Gemeente Zevenaar en Claartje Kruijff, lid van het liturgisch team van de Dominicus. Dagvoorzitter Arjan Broers probeerde discussie te ontlokken met of-of vragen: spreken we ‘de taal van het geheim’ of eerder ‘geheimtaal’? Maar de panelleleden lieten zich niet verleiden en gaven en-en antwoorden. Claartje Kruijff meent dat je als voorganger alleen kunt aanspreken als je spreekt vanuit je eigen subjectiviteit. Jantine herkent dat, ook vandaag weer: de vorm maakt dat de ene spreker je veel meer aanspreekt dan de andere.
Zo schuift de discussie langzaam weg van het thema ‘taal’ in de richting van de vraag wat de liturgie nog betekent voor mensen van nu. Is de kerk een marginaal verschijnsel geworden, zoals in Zevenaar? Worden we langzaam een reservaat? vraagt Arjan Broers. Nee, zeggen vooral Jantine en Geeske, eerder wordt het een duiventil: mensen komen niet uit gewoonte, maar omdat ze iets komen halen, bij hoogtijdagen bijvoorbeeld, of iets komen brengen: de kerk als plaats van diaconie. En zo is de kerk ook ‘een plaats waar je recht kunt doen aan de ander’ en waar mensen nog kunnen samenkomen ‘zoals ze zijn’.
Kan de Dominicus tevreden zijn, is dit de kerk waar alles klopt? Natuurlijk: ‘het is altijd goed om hier te zijn’ (Geeske), maar voor buitenstaanders is het wennen. Gaat het ergens over, is het niet erg ‘wollig en warm’? Wie jongeren wil blijven aanspreken, moet niet zweverig worden, moet het hebben van maatschappelijke betrokkenheid – en dat moet je durven!

Om herinneren en bewaren

Tot besluit van de conferentie biedt het Nieuw LiedFonds een nieuw lied aan op tekst van Jannet Delver. Wilna Wierenga dirigeert een koor, samengesteld uit leden van diverse koren, en componiste Felicity Goodwin zit zelf achter de piano. ‘Om herinneren en bewaren… Zo zullen wij gaan het stromende leven verstaan.’ klinkt het, en de 4-stemmige canon vult alle hoeken van de in zonlicht badende Dominicuskerk.

Daarna de receptie, met een toespraak van Anne Marie Hoogland, voorzitter van de beleidsraad, waarin ze ontmoetingen en activiteiten van de Dominicus memoreert, het vele dat er het hele jaar door gebeurt en het Open Huis met Kerstmis. En bij alles gaat het erom dat wij elkaar verstaan. Dat is de uitdaging die wij steeds weer met elkaar aan gaan en maakt ons tot gemeenschap. Namens de gemeente neemt zij het boek ‘Verbinden en verdiepen’ in ontvangst uit handen van Gerard Swüste. Er klinkt nog een lied van Huub Oosterhuis en Tom Löwenthal, dat in het boek staat. Tenslotte nodigt Anne Marie iedereen uit om elkaar te feliciteren en een Domini-kus te geven. Een blij en vrolijk einde van het officiële gedeelte waarna iedereen nog lange tijd gezellig geniet van elkaar en van de heerlijke hapjes die door vrijwilligers met liefde zijn klaargemaakt in de keuken van de pastorie.
Onze Dominicus is jarig en wij vieren feest!

 

Dansen in een ruimte van licht en kleur

Tijdens de viering in de Dominicuskerk Amsterdam van 28 december brachten Michael Verheijen en Mathilda van Ameijde van Dans!kerk Psalm 103 in beweging. zie: www.danskerk.nl

Door: Carla van der Heijden

Op de zondag tussen Kerstmis en Nieuwjaar is er nog wat kerstversiering in de Dominicuskerk. We zijn geborgen onder het baldakijn van stralend licht dat vanuit de sterrenhemel als een tent over ons uitgespreid is. Zo zingen we de woorden van Simone Huisman:
‘Altijd Aanwezige cirkel en kern van mijn leven,
jij trekt aan en omhult.
Ruimte van liefde nodig mij uit om binnen te gaan’.

In deze bijzondere viering zal Psalm 103 klinken in woord en muziek en verbeeld worden in dans. Psalm 103 is een lofzang op de Levende. Het gaat over helen, bevrijden, vergeven, groeien, omhullen, meeleven en nog meer. ‘De Levende is een zegen’, zingt de psalmist. Toch is ook voor de psalmist het leven niet alleen maar vreugde en voorspoed, integendeel. Maar de relatie met de Levende blijft bestaan, er is altijd dragende grond. De Levende is altijd aanwezig en is de cirkel en kern van het leven. Wat er ook gebeurd, hoe veel er ook mis kan gaan, ‘de goedheid van de Levende is altijd geweest en zal altijd zijn’. (Ps. 103, vertaling: Gerard Swüste)
Het is te veel om allemaal in woorden te vangen. Lloyd Haft begint zijn versie van psalm 103 met: ‘Meer dan een mond heb ik nodig om u te prijzen’.
Dan is daar de dans. De dans waarin alles samen komt. Een dans zoals het leven zelf, ongekunsteld, vanuit de ziel. Zoals Matisse het geschilderd heeft op zijn grote doeken. Ze openbaren het leven in al zijn eenvoud en puurheid.

De dans begint verstild. Een grote helblauwe doek ligt als een waterstroom, het water waarmee alles begon. Een man zit er naast, gebogen, nog niet opgericht, alsof hij nog beginnen moet, alsof zijn leven nog moet beginnen. Een vrouw komt bij hem zitten en langzaam maar zeker ontwaken zij.
Er ontstaat een wervelend spel van omhullen en bevrijden, afstoten en aantrekken, alleen gaan en samen zijn. Ze dansen het leven, de hoogten en dieptes van het menselijk bestaan. Het blauwe doek vult de ruimte en laat de dansers er in verdwijnen. Zo resoneert Cathedra mee, het intens blauwe schilderij van Barnett Newman. Mirjam Wolthuis zei ervan: “Een doek zo blauw dat je er bijna in verzuipt. Ik voelde me een mensje in een hele grote ruimte, bijna verloren”. Op het schilderij Cathedra zijn twee witte lijnen aangebracht, als een soort houvast, wat tegelijk een verwijzing is naar het goddelijke licht.
Onder een baldakijn van licht en kleur opent de dans een weg naar dat wat groter en dieper is dan wij, naar de innerlijke ruimte van waaruit wij leven, daar waar alles begon. De dans, teder en puur, maar ook vluchtig en vergankelijk, doet ons voor een moment weten wie wij zijn.
Al zingend stemmen we in:
‘Die mij droeg op adelaarsvleugels,
die mij hebt geworpen in de ruimte,
en als ik krijsend viel, mij ondervangen met uw wieken,
en weer opgegooid, totdat ik vliegen kon, op eigen kracht’

 

De tekenen van de tijd: Meervoudige Religieuze Betrokkenheid

Steeds meer mensen voelen zich verbonden met meer dan één religieuze of spirituele traditie. Zij hebben een Meervoudige Religieuze Betrokkenheid, of met de meer gebruikte Engelse term, Multiple Religious Belonging, afgekort tot MRB. Daar wordt wetenschappelijk onderzoek naar gedaan, er zijn studiebijeenkomsten en er verschijnen publicaties. Dit artikel is een schets van de recente ontwikkelingen in Nederland. Het stukje ‘Flexibel Geloven in boekhandel Kirchner’, dat op de sociale media verscheen, is hier in opgenomen.

De komende jaren werken diverse wetenschappers aan onderzoek naar MRB. De leiding is in handen van André van der Braak, hoogleraar aan de Vrije Universiteit (VU) op het gebied van boeddhistische filosofie in dialoog met andere levensbeschouwelijke tradities, en Manuela Kalsky, directeur van het Dominicaans Studiecentrum voor Theologie en Samenleving (DSTS) en bijzonder hoogleraar aan de VU voor de Edward Schillebeeckx leerstoel en initiatiefnemer van Nieuwwij.
Onderzocht wordt hoe we het verschijnsel MRB beter kunnen begrijpen en of mensen in Nederland twee of meer tradities naast elkaar hebben, of dat ze elementen op elkaar stapelen en het meer gelaagd is en ook wat dit met al die individuele zoekers betekent voor de binding van mensen aan gemeenschappen. Waar horen zij bij? Wat houdt hen bij elkaar? Waarin drukt zich hun verbondenheid uit: welke rituelen, welke woorden, welke symbolen brengen hen bij elkaar?

Flexibel Geloven
De eerste vrucht van dit onderzoek is het boek ‘Flexibel Geloven’ dat enkele maanden geleden verscheen. Het bevat diepte-interviews met MRB’ers, die laten zien hoe de vragen van mensen naar zin individueel beleefd worden, nu de traditionele instituten kleiner zijn geworden. Frieda Pruim maakte 11 prachtige interviews, waaruit religieuze meerstemmigheid opklinkt. Manuela Kalsky schreef een inleiding en slotbeschouwing, met als titel: ‘Voorbij de hokjesgeest op zoek naar wijsheid’.
Een van de ge-interviewden is Diana Vernooij, christen en boeddhist, voorganger in De Duif. Zij was op 7 oktober 2014 samen met Manuela aanwezig in Boekhandel Kirchner in Amsterdam. Zij vertelden naar aanleiding van het boek en gingen in gesprek met de aanwezigen.
Manuela zei dat de grenzen tussen religies vloeibaar zijn geworden. Er waren altijd al mensen die leefden in twee tradities omdat ze die van huis uit meekregen, maar tegenwoordig gaan mensen zelf op zoek.
Diana Vernooij, stelde dat er maar twee religies zijn: fundamentalisme en openheid. Wil je houvast hebben, alles dichttimmeren of ben je op zoek naar wat bij je past, wat een goede richtingwijzer is voor jou. Hoe jij goed kunt leven. Van huis uit RK, ziet ze de beperkingen. De Feministische theologie stelde: wij zijn zelf de kerk. Dat veranderde echter niets aan het feit dat je als vrouw nooit een voortrekkersrol mag vervullen. Maar rond het ziekbed en het overlijden van haar moeder was er een pastor die goede begeleiding gaf en in zijn ritueel iedereen mee nam, zo dat het troost gaf en helpend was. Dat was een eyeopener. Zij realiseerde zich dat dit in de kraakbeweging en feministische beweging ontbrak.
Zij ontdekte het boeddhisme. Nu heeft ze beide tradities nodig, en zijn al haar overwegingen in De Duif boeddhistisch geïnspireerd. In de christelijke traditie is het makkelijker om je te betrekken op je naaste, maar het gevaar van activisme ligt daar wel op de loer. Je moet rechtvaardigheid doen. In het boeddhisme vindt ze ruimte voor vragen als hoe om te gaan met het leven, hoe je geest in elkaar zit en hoe je je vrijer kunt maken.
Zij onderstreepte het belang van rituelen, vanouds belangrijk in religieuze tradities. Rituelen helpen mensen het leven te ordenen en zin te geven. In deze tijd ontstaan nieuwe rituelen, bijvoorbeeld na ingrijpende gebeurtenissen en rond Allerzielen.
Zelf op zoek gaan naar wat je zin en richting geeft kan ook eenzaam maken. Het is prettig als je ook iets van buiten krijgt, je kunt niet alles uit boeken en jezelf halen. Hoe vind je een gemeenschap, waar genoeg vrijheid is en waar je ook genoeg kunt krijgen? Dat is een belangrijke vraag. Treffend werd dit verwoord door een jonge filosofie-studente, die van huis uit geen enkele traditie heeft meegekregen en overal zoekt naar houvast en antwoord. Je moet alles zelf doen en dat heeft ook iets moeilijks, zei ze, je hebt de geschiedenis niet meegekregen. Op de vraag uit het publiek wat ze zou doen als ze zelf een kindje zou krijgen, antwoordde ze na enige aarzeling: “Ik zou het misschien toch wel wat willen meegeven”.

Meister Eckhart
Tijdens een symposium in De Nieuwe Liefde, op zaterdag 15 oktober, ter gelegenheid van de 100ste geboortedag van de Dominicaan Edward Schillebeeckx, werd de tweede studie van het onderzoek naar MRB gepresenteerd: ‘De spiritualiteit van Meister Eckhart’.

De middeleeuwse mysticus en Dominicaan Meister Eckhart is bijzonder populair, niet alleen bij christenen maar ook bij zen-filosofen en bij een seculier publiek. Zo vormt hij voor velen een brug tussen de verschillende religies. André van der Braak is al jaren Eckhart-fan, vertelde hij. Al leefde Eckhart 700 jaar geleden, zijn tijd leek wel wat op de huidige tijd. Ook toen waren er grote verschuivingen in de theologie, zochten mensen naar nieuwe vormen van spiritualiteit en was er veel experimenteerdrift. Begijnen daagden de kerk uit. Deze vrouwen meenden dat waarheid niet alleen in het instituut van de kerk te vinden was, maar ook in jezelf. Eckhart was eigenlijk aangesteld om de nonnen in toom te houden, maar hij had juist sympathie voor hen.
In zijn preken gaat Eckhart tot het uiterste om deze spiritualiteit te legitimeren. “Ik bid tot God dat hij me van God verlost”, zegt hij. Zo kwam hij met de kerk in Rome in conflict en werd op het matje geroepen, net als Schillebeeckx zoveel eeuwen later overkwam.
Wat is het in Eckhart dat mensen raakt? Mensen worden aangesproken door de nadruk die Eckhardt legt op het niet-weten, op de onkenbaarheid van God, wat God allemaal niet is, waardoor ruimte kan worden gemaakt voor wat God wel is. Deze gedachte wordt gewaardeerd door zenboeddhisten.
Maar Eckhart heeft het ook over de geboorte van God in de ziel. De godsgeboorte is niet eenmalig maar vindt voortdurend in de ziel plaats. Dat komt dicht bij het beeld van de Boeddhanatuur: iedereen is een Boeddha in het diepst van zijn ziel, maar we zien het niet. Het besef daarvan kan wel elk moment doorbreken. Het gaat om het ontwaken van wat altijd al gaande is. Dat kan onmiddellijk en die onmiddellijkheid spreekt mensen aan. Het gaat het om de bewustwording van de eenheid die al het geval is.
In het diepst van onze gedachten is een plek waar we niet weten wie we zijn en eigenlijk is dat onze diepste religieuze identiteit. Alle religieuze tradities willen die plek levend maken. Dat zie je goed bij Eckhart en daarom is deze studie verschenen, als tweede publicatie van het onderzoeksproject naar het verschijnsel van MRB.

Het eerste exemplaar van het nieuwe boek werd uitgereikt aan de schrijver Oek de Jong, Eckhartkenner en –liefhebber. Hij herkent zich als solo-religieus, zoals dat in de bundel gedefinieerd wordt, een zoeker “naar een vrij beleefde religiositeit, ontdaan van alle officiële beeldvorming en constructies, die de ontvankelijkheid voor het bestaansmysterie bedekken.”
In zijn jonge jaren had hij zich eens teruggetrokken in de Ardèche, om een verhaal te schrijven, terwijl hij tegelijk ook een boek uit het taoïsme bestudeerde. Daar begreep hij opeens hoe het schrijven werkt: dat hij zich moest laten sturen door beelden die opkomen uit de black box, uit het onbewuste deel van de psyche, en dat hij daarbij niet moest vragen naar het waarom. Toen hij vele jaren later dat bekende zinnetje van Eckhart las: “Leben ohne warum”, (leven zonder waarom), resoneerde dat net zo sterk in hem als de ervaring die hij had bij het lezen van dat taoïstisch geschrift.
Dankzij zijn omzwervingen door het taoïsme en later het boeddhisme heeft Oek de Jong een scherper zicht gekregen op de waarde van het christendom, zei hij. Eckhart gaat met hem mee. Voelbaar in Eckharts preken is dat hij spreekt vanuit wat Paul van Ostaijen heeft genoemd “een gloed gans van binnen”.

Ruben Habito
Ruben Habito, voormalig jezuïet en thans zenmeester, was de hoofd-spreker van het symposium. De dag ervoor was er al een expert-meeting met hem. Toen kwam aan de orde dat in Azië de grenzen tussen de verschillende religieuze tradities vager lijken dan in de westerse wereld en er zouden als gevolg daarvan hierover mogelijk minder problemen zijn.
Iets daarvan blijkt in de roman, ‘Het leven van Pi’, van Yann Martel (2001, Nederlandse vertaling 2003). De hoofdpersoon, Pi Patel, een jongen uit India, slaagt er in tegelijkertijd hindoe, christen en moslim te zijn en met geestelijken van al deze drie religies goede contacten te onderhouden en de rituelen te vervullen. Dat gaat goed totdat Pi tijdens een wandeling met zijn ouders deze drie geestelijken tegelijk ontmoet. Tegen de ouders zijn ze alle drie vol lof over hun vrome zoon, maar van elkaar wisten ze niets. Ze reageren geschokt, maar Pi kan alleen maar uitbrengen dat Mahatma Gandhi ooit zei dat alle religies waar zijn en dat hij gewoon God wilde liefhebben. Zijn vader zegt daarop dat we dat waarschijnlijk allemaal proberen, God liefhebben, waarop de geestelijk weggingen. Later vraagt Pi aan zijn ouders een gebedskleedje en ook om gedoopt te mogen worden, waarop zijn vader zich af vraagt wat hij met zijn zoon aan moet die “godsdiensten opdoet, zoals een hond vlooien”.

We kunnen ons afvragen of mensen die verschillende tradities met elkaar combineren wel theologische problemen hebben die daaruit voortkomen. Pi uit het boek van Martel heeft ze niet en uit de interviews in het boek Flexibel Geloven blijkt daar evenmin iets van. Ruben Habito stelde dat het zenboeddhisme zijn christen-zijn verdiept heeft en ook Diana Vernooij combineert het boeddhisme met het christendom en zij zijn niet de enigen. In het boeddhisme, zoals dat in Azië beleefd wordt, kan alles helpend zijn en is er zodoende geen probleem als elders inspiratie gevonden wordt. In het westen daarentegen worden tradities vaak in hokjes verdeeld en wordt bepaald wat er wel en wat er niet bij hoort. Zelfs het westerse boeddhisme doet daar aan mee.

Voordat Ruben Habito zaterdagmiddag met zijn verhaal gaat beginnen vroeg hij de aanwezigen om met hem een paar minuten stil te zijn om het mysterie van de adem te ervaren.
In zijn jeugd, vertelde hij, gold nog dat er buiten de kerk is geen heil te vinden is. Maar al die waarheidsclaims, exclusiviteit en vijandige houdingen ten opzichte van andere religies moeten we achter ons laten. God kunnen we ook buiten de kerk ervaren. Hij wil de kerk echter niet achter zich laten, maar juist open breken. Misschien zijn daar nu, met de nieuwe paus, kansen voor. “Zen heeft me het vertrouwen gegeven dat ik muren kan afbreken zonder angst,” zei Habito. “Zen is een uitdaging om je hart te openen.” God breekt altijd door muren heen.

Aan het slotdebat neemt ook Annewieke Vroom deel. Zij is voorganger in de Dominicus en onlangs gepromoveerd op een onderzoek naar een interreligieuze dialoog. De titel van haar proefschrift luidt: ‘God of Leegte? Zenboeddhist Masao Abe in dialoog met christelijke denkers’. Een verslag van haar promotie is hier te lezen.

De vraag wordt gesteld of het mogelijk is om tegenstrijdige elementen uit verschillende religies te verbinden zonder ze geweld aan te doen? “Ik werk er nog aan,” antwoordde Habito. “Je komt in een contemplatieve ruimte waar woorden tekortschieten. Alleen op het niveau van de ervaring kunnen we het eens zijn.”
André van der Braak weet dat vooral jongere generaties MRB’ers zich niet druk maken om tegenstrijdigheden. Zij zoeken hun eigen weg en dat roept vragen op over commitment en binding. Misschien is er zelfs sprake van bindingsangst onder moderne gelovigen. Daarbij komt dat er veel comfort is in dat MRB-schap, maar het is de vraag of er ook uitdaging is. Aan de andere kant zijn ook binnen de kerk velen alleen maar op zoek naar comfort, en ook onder MRB’ers is er commitment aan mensen, groepen en idealen in de maatschappij. Habito is het ermee eens. “Misschien is een nieuwe vorm van kerk wel te vinden in het eco-activisme, waar God zich manifesteert in de zorg om onze gewonde aarde. De vraag is hoe we deze groepen kunnen integreren. Een open vraag wat mij betreft.”

Carla van der Heijden

Literatuur:

Flexibel Geloven, zingeving voorbij de grenzen van religies. Manuela Kalsky en Frieda Pruim, Skandalon 2014

De spiritualiteit van Meister Eckhart, een dominicaanse mysticus in een multireligieuze samenleving, André van der Braak (red.), Parthenon 2014

Het leven van Pi, Yann Martel, Prometheus (Life of Pi, 2001, uit het Engels vertaald, Nederlandse uitgave 2013)

Flexibel Geloven

Dinsdagavond 7 oktober verzamelen zich ruim 20 mensen in Boekhandel Kirchner in Amsterdam. Manuela Kalsky en Diana Vernooij vertellen naar aanleiding van het boek Flexibel geloven, en gaan in gesprek met de aanwezigen.
Religieuze meerstemmigheid is een tamelijk onbekend gebied. De traditionele instituten zijn kleiner geworden maar de vragen van de mensen zijn urgenter dan ooit. In het boek staan 11 interviews die laten zien hoe deze vragen individueel beleefd worden.
Manuela Kalsky zegt dat de grenzen tussen religies vloeibaar zijn geworden. Aan de VU wordt onderzoek gedaan naar Multiple Religious Belonging. Er waren altijd al mensen die leefden in twee tradities omdat ze die van huis uit meekregen, maar tegenwoordig gaan mensen zelf op zoek. Onderzocht wordt of mensen twee of meer tradities naast elkaar hebben, of dat ze elementen op elkaar stapelen en het meer gelaagd is en ook hoe het met al die individuele zoekers dan zit met gemeenschap.
Diana Vernooij, christen en boeddhist, voorganger in De Duif, is een van de geïnterviewden uit het boek. Zij stelt dat er maar twee religies zijn: fundamentalisme en openheid. Wil je houvast hebben, alles dichttimmeren of ben je op zoek naar wat bij je past, wat een goede richtingwijzer is voor jou. Hoe jij goed kunt leven.
Van huis uit RK, ziet ze de beperkingen. De Feministische theologie stelde: wij zijn zelf de kerk. Dat veranderde echter niets aan het feit dat je als vrouw nooit een voortrekkersrol mag vervullen. Maar rond het ziekbed en het overlijden van haar moeder was er een pastor die goede begeleiding gaf en in zijn ritueel iedereen mee nam, zo dat het troost gaf en helpend was. Dat was een eyeopener. Zij realiseerde zich dat dit in de kraakbeweging en feministische beweging ontbrak.
Zij ontdekte het boeddhisme. Nu heeft ze beide tradities nodig, en zijn al haar overwegingen in De Duif boeddhistisch geïnspireerd. In de christelijke traditie is het makkelijker om je te betrekken op je naaste, maar het gevaar van activisme ligt daar wel op de loer. Je moet rechtvaardigheid doen. In het boeddhisme vindt ze ruimte voor vragen als hoe om te gaan met het leven, hoe je geest in elkaar zit en hoe je je vrijer kunt maken.
Zij onderstreept het belang van rituelen, vanouds belangrijk in religieuze tradities. Rituelen helpen mensen het leven te ordenen en zin te geven. In deze tijd ontstaan nieuwe rituelen, bijvoorbeeld na ingrijpende gebeurtenissen en rond Allerzielen.
Zelf op zoek gaan naar wat je zin en richting geeft kan ook eenzaam maken. Het is prettig als je ook iets van buiten krijgt, je kunt niet alles uit boeken en jezelf halen. Hoe vind je een gemeenschap, waar genoeg vrijheid is en waar je ook genoeg kunt krijgen? Dat is een belangrijke vraag. Treffend werd dit verwoord door een jonge filosofie-studente, die van huis uit geen enkele traditie heeft meegekregen en overal zoekt naar houvast en antwoord. Je moet alles zelf doen en dat heeft ook iets moeilijks, zei ze, je hebt de geschiedenis niet meegekregen. Op de vraag uit het publiek wat ze zou doen als ze zelf een kindje zou krijgen, antwoordt ze na enige aarzeling: Ik zou het misschien toch wel wat willen meegeven.

(ook gepubliceerd op www.nieuwwij.nl)

Dansende voeten

Zaterdagmiddag 23 augustus 2014: Dominicuskerk open voor publiek. In de Spuistraat staan bierfietsen opgesteld met daar om heen brallende toeristen. Overal en nergens vandaan gekomen, om in Amsterdam de bloemetjes buiten te zetten op een manier die ze thuis niet in hun hoofd zouden halen. Ze lijken geen idee te hebben waar ze zijn. Zij zien niet dat ze pal voor een kerk staan en niet dat de deur van die kerk aan diezelfde Spuistraat wijd open staat. En ook niet het grote informatiebord met daarbij Geert-Jan die mensen uitnodigt om naar binnen te gaan. “Kom binnen”, zegt hij vriendelijk, “mooie kerk.”
Eenmaal binnen gekomen is de chaos van buiten snel vergeten. In de kerk is er een oase van rust en schoonheid. Het orgel strooit prachtige klanken in het rond. Thom Jansen zit in het midden en speelt de sterren van de hemel. Maar misschien wel even indrukwekkend als het luisteren naar de klanken die hij voortbrengt is het kijken naar zijn voeten. Soepel en speels als een danser beroeren ze de pedalen. Dansende voeten.
Mensen blijven staan en luisteren ademloos. Sommigen branden een kaarsje, anderen gaan ergens zitten, en blijven, het hele halve uur lang. Thom lijkt niets te merken. Hij speelt. Hij is muziek. En de muziek is Thom. Zijn hele lichaam doet mee. Alles beweegt; zijn hoofd, zijn armen, zijn handen, zijn vingers, zijn rug, zijn benen, zijn voeten.
Dichterbij kun je nauwelijks komen. Hier in deze ruimte, geheiligd door talloze gebeden, waar muziek neerdaalt vanuit de sterrenhemel en dan, op de aarde, deze dansende voeten.

(ook gepubliceerd op de website van de Dominicusgemeente Amsterdam)

Iemand begint te gaan, begint te zingen…

Het is voorjaar, bijna zomer, de terrassen zitten vol en op donderdagavond in de Dominicuskerk zingt het koor “Een lied voor de winter”. Het lied past niet in deze tijd van het jaar, dat weten we wel, maar daar laten we ons niet door weerhouden. We staan in een kring rond de piano en zingen boven onszelf uit: “Gaan, wie durft gaan? hoe gaan we? gaan we niet? waarheen gaan? Weet iemand het wachtwoord? wie heeft een sleutel? Wie heeft iets eetbaars? wie een droom, een heimwee? Iemand begint te gaan, begint te zingen…….”
Het lied is oud, bijna vergeten, niet eens meer opgenomen in nieuwere uitgave van partituren bij de bundel die wij in de Dominicus nog altijd gebruiken. Wie kent het nog? Waar wordt het nog gezongen?
Het moet vroeger toch wel vaak in de Dominicus geklonken hebben, blijkens de oude, versleten koorpartijen die we in onze handen hebben. Ze zijn soms bijna onleesbaar. Sommige koorleden kennen het goed en slepen de anderen mee. Moeilijk is het niet. Het is eind jaren 60 in enkele dagen is ontstaan, toen Huub Oosterhuis met zijn gemeente de Ignatiuskapel plotseling moest verlaten. Bernard Huijbers gebruikte bij uitzondering de makkelijk zingbare 6/8 maat. Het moest immers meteen worden uitgevoerd.
Enkele weken later sluiten we de laatste repetitie voor de zomer af met dit lied, en de dag erna klinkt het in de aula van Zorgvliet, bij een uitvaart.
Hoewel ik het zelf niet eerder gezongen had bewaar ik wel een speciale herinnering aan dit lied. Als meisje van 16 liep ik de Pax Christie voettocht in Den Bosch. Toen ik na 3 dagen lopen met mijn groep de enorme Brabanthallen binnentrok klonk het daar. Het golfde door de hallen. Dit en nog veel meer komt boven tijdens het zingen. Er is daarvoor tijd genoeg, het duurt bijna 10 minuten. Tegen het einde van het lied valt het koor stil en vult de stem van sopraan Tineke de ruimte van de verder lege kerk: “Ik hoef geen weg, geen sleutel…” Andere solisten vallen haar bij. De rest van het koor houdt de adem in.
Dan zingen allen: “Geen zilveren sleeën, geen goud in de grond, enkel een hand op mijn hart en een mond op mijn mond.”

(ook gepubliceerd op de website van de Dominicusgemeente Amsterdam)